ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ

Ο ΑΓΙΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΥΔΑΤΩΝ

Τα Θεοφάνεια, χαρακτηρισμένα και ως «άγια», είναι άραγε μία θεώρηση που συναντάμε μόνο στο χριστιανισμό; Αυτή η επαφή του ανθρώπου με το θείο είναι «προνόμιο» των χριστιανών; Τι σημαίνουν ακριβώς; Πολύ περισσότερο για εμάς τι σημαίνουν τα Θεοφάνεια; Που μπορούμε να τα τοποθετήσουμε στη μυθολογική αφήγηση του χριστιανισμού; Για να απαντήσουμε σε αυτά και σε άλλα ερωτήματα -τα οποία δημιουργούνται μέσα απ’την ενασχόληση του καθενός με αυτό το θέμα- θα πρέπει να ερευνήσουμε τα δύο κύρια συστατικά αυτής της τελετής: το νερό και το φως. Κατόπιν να βρούμε τη συνέχειά τους στη χριστιανική αφήγηση. Τελικά να πούμε υπό ποιες συνθήκες μπορούν να χαρακτηρισθούν ως άγια τα Θεοφάνεια.

ΤΟ ΦΩΣ

Το φως συμβολίζει το πνεύμα. Η ανωτερότητά του, λέει ο ElyStar, αναγνωρίζεται αμέσως απ’τη φωτεινή του ένταση. Το φως είναι η εκδήλωση του ήθους, της διανοητικότητας και των εφτά αρετών -να υπενθυμίσουμε ότι οι αριθμοί 3, 4, 7 και 9, όπως και κάποια παράγωγά τους θεωρούνται ιεροί αριθμοί. Το λευκό χρώμα του υπαινίσσεται ακριβώς αυτή τη σύνθεση ολότητας. Το φως ενός συγκεκριμένου χρώματος ανταποκρίνεται στο συμβολισμό του χρώματος, συν τη σημασία που βγαίνει απ’το «κέντρο», γιατί το φως είναι επίσης η δημιουργική δύναμη, η κοσμική ενέργεια, η ακτινοβολία. Ο φωτισμός, συμβολικά, έρχεται απ’την Ανατολή. Ψυχολογικά το να φωτιστείς σημαίνει την απόκτηση συνείδησης ενός κέντρου φωτός και, συνεπώς, πνευματικής δύναμης.

Η εβραϊκή λέξη luz έχει διάφορες σημασίες, πόλη-κέντρο, όπως η Agarttha, η mandorla ή μέρος εμφάνισης και επίσης, κατά τον Guenon, σημαίνει ένα ακατάλυτο, ανθρώπινο «μόριο», που συμβολίζεται από το κόκαλο, που σ’αυτό μένει ενωμένο ένα μέρος της ψυχής, από το θάνατο ίσαμε την ανάσταση

ΤΟ ΦΩΣ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Οι Κινέζοι, στις ηλιακές τελετές τους, χρησιμοποιούσαν μία πλάκα κόκκινου νεφρίτη που τη λένε τσανγκ και συμβολίζει τη φωτιά. Σχετικά μ’αυτή την ηλιακή έννοια της φλόγας εμφανίζεται η φωτιά στα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, συγγενική με το συμβολισμό της ζωής και της υγείας, θερμότητα στο σώμα. Αυτό δείχνει τη μετάθεση του συμβόλου σ’ένα πνευματικό επίπεδο, συμβολίζει την ανωτερότητα και την αρχή, ισχύ.

Οι αλχημιστές διατηρούν κυρίως την έννοια που έδωσε στη φωτιά ο Ηράκλειτος, ως «παράγοντα μεταμόρφωσης», αφού όλα τα πράγματα γεννιούνται απ΄τη φωτιά και επιστρέφουν σ’αυτή. Είναι ο σπόρος που αναπαράγεται στις διαδοχικές υπάρξεις, συσχέτιση με η γενετήσια ορμή και με τη γονιμότητα.

theofaneia-foto2

Σ’αυτή την έννοια, του μεσολαβητή ανάμεσα σε μορφές που εξαφανίζονται και σε αυτές που δημιουργούνται, η φωτιά συσχετίζεται με το νερό και είναι επίσης σύμβολο της μεταμόρφωσης και της αναγέννησης. Για τους περισσότερους πρωτόγονους λαούς, η φωτιά είναι δημιουργός και προέρχεται απ’τον ήλιο που τον αντιπροσωπεύει πάνω στη γη, γι’αυτό, απ’το ένα μέρος σχετίζεται με την αστραπή και απ’το άλλο με το χρυσάφι.

ΤΟ ΝΕΡΟ

Το νερό συμβολίζεται πολλές φορές σαν κυματιστή γραμμή με μικρές αιχμηρές κορυφές, στη γλώσσα των αιγυπτιακών ιερογλυφικών είναι η αναπαράσταση των νερών. Ο τριπλασιασμός του συμβόλου σημαίνει μεγάλο όγκο νερού, δηλαδή τον αρχέγονο ωκεανό και την πρώτη ύλη. Κατά την αποκρυφική παράδοση ο θεός Νου ήταν η ουσία που απ’αυτή γεννήθηκαν όλοι οι θεοί της πρώτης εννεάδας. Για τους Κινέζους τα νερά ήταν η συγκεκριμένη κατοικία του δράκοντα, γιατί κάθε μορφή ζωής προέρχεται απ’το νερό. Στις Βέδες, τα ιερά βιβλία των Ινδών, τα νερά αποκαλούνται matritamah, δηλαδή τα πιο μητρικά, αφού, στην αρχή, όλα ήταν σα μία θάλασσα χωρίς φως. Γενικά στις Ινδίες αυτό το στοιχείο θεωρείται ο συντηρητής της ζωής που κυκλοφορεί ανάμεσα απ’όλη τη φύση σε μορφή βροχής, χυμού γάλακτος και αίματος.

Απεριόριστα και αθάνατα, όλα τα νερά είναι η αρχή και το τέλος όλων των πραγμάτων πάνω στη γη. Μέσα απ’τη φαινομενική έλλειψη σχήματος, διακρίνονται, απ’τους αρχαίους κιόλας πολιτισμούς, τα ανώτερα και τα κατώτερα νερά. Τα πρώτα αντιστοιχούν στις δυνατότητες που υπάρχουν ακόμα για δημιουργία, ενώ τα δεύτερα ανταποκρίνονται σε αυτό που έχει ήδη σχηματιστεί. Γενικά, η έννοια του νερού αντιστοιχεί σε κάθε ύλη που βρίσκεται σε υγρή κατάσταση. Επιπλέον, στα αρχέγονα νερά, που είναι η εικόνα της πρώτης ύλης, βρίσκονταν επίσης τα στέρεα σώματα που ακόμα δεν είχαν αποκτήσει σχήμα και σκληράδα. Για αυτό οι αλχημιστές αποκαλούσαν «νερό» τον υδράργυρο, στο πρώτο στάδιο μεταλλαγής του και, κατ’αναλογία, το «υγρό σώμα» του ανθρώπου. Αυτό το «υγρό σώμα» ερμηνεύεται απ΄τη σύγχρονη ψυχολογία σαν σύμβολο του ασυνείδητου, δηλαδή του ανεπίσημου δυναμικού, παρορμητικού, θηλυκού μέρους της προσωπικότητας. Απ’τα νερά και το παγκόσμιο ασυνείδητο βγαίνει κάθε τι το ζωντανό, όπως βγαίνει απ΄τη μάνα.

Μία δευτερεύουσα προέκταση αυτού του συμβολισμού βρίσκεται στην εξομοίωση του νερού και της ενστικτώδης γνώσης. Στην κοσμογονία των λαών της Μεσοποταμίας, η άβυσσος των νερών θεωρείται σύμβολο της αβυθομέτρητης, απρόσωπης γνώσης. Μία αρχαία ιρλανδική θεότητα αποκαλείται Δόμμου, που σημαίνει «θάλασσα βάθους». Στους προϊστορικούς χρόνους, η λέξη άβυσσος φαίνεται πως χρησιμοποιούταν αποκλειστικά για να καθορίζει το απύθμενο και το μυστηριώδες. Με λίγα λόγια τα νερά συμβολίζουν την παγκόσμια ένωση των δυνατοτήτων, το fonsetorigo, που προπορεύεται κάθε δημιουργίας ή σχήματος.

theofaneia foto3

Το βύθισμα στα νερά σημαίνει επιστροφή στην προ του σχήματος μορφή, με τη διπλή έννοια της διάλυσης και του θανάτου, αλλά επίσης της αναγέννησης και της αναζωογόνησης, αφού το βύθισμα πολλαπλασιάζει τη δύναμη της ζωής. Ο συμβολισμός της βάπτισης, στενά συνδεδεμένος με το συμβολισμό των νερών, ερμηνεύεται απ’τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο ως εξής: «Αναπαριστάνει το θάνατο και την ταφή, τη ζωή και την ανάσταση. (…) Όταν βυθίζουμε το κεφάλι μας στο νερό, όπως σε έναν τάφο, ο παλιός άνθρωπος είναι βυθισμένος και θαμμένος ολοκληρωτικά. Όταν βγαίνουμε απ’τα νερά, απ’αυτά αναδύεται ξαφνικά ο νέος άνθρωπος». Η διφορούμενη έννοια αυτού του κειμένου δεν είναι παρά φαινομενική: ο θάνατος επηρεάζει μόνο το φυσικό άνθρωπο ενώ η αναγέννηση ανήκει στον πνευματικό άνθρωπο, σ’αυτή την ιδιομορφία του γενικού συμβολισμού των νερών.

Σε κοσμικό επίπεδο, στο βύθισμα αντιστοιχεί ο κατακλυσμός, η μεγάλη παράδοση των μορφών στη ρευστότητα που τις καταλύει για να ελευθερώσει τα στοιχεία που με αυτά θα δημιουργήσει νέα κοσμικά πρότυπα. Η ιδιότητα της διαφάνειας και του βάθους, που τόσες φορές δίνονται στα νερά, εξηγεί ένα μεγάλο μέρος του σεβασμού που έχουν οι αρχαίοι γι’αυτό το στοιχείο που, όπως η γη, ήταν μία θηλυκή αρχή.

Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΝΕΡΑ

Οι Βαβυλώνιοι αποκάλεσαν αυτή τη θηλυκή αρχή «οίκο της γνώσης». Ο Οαννός, το μυθικό πρόσωπο που αποκαλύπτει στους ανθρώπους τον πολιτισμό, αναπαριστάνεται σα μισός ψάρι και μισός άνθρωπος. Επιπλέον η γέννηση εκφράζεται συνήθως στα όνειρα με τη μεσολάβηση των νερών (βλ. Φρόυντ, «Εισαγωγή στην ψυχανάλυση»). Η μυθική έκφραση «τον γέννησαν τα κύματα» ή «τον γλύτωσαν τα νερά» συμβολίζει τη γονιμότητα και είναι μία μεταφορική εικόνα του τοκετού. Απ’το άλλο μέρος, το νερό είναι το κατ’εξοχην μεταβατικό στοιχείο, ανάμεσα στη φωτιά και στον αέρα από τη μία μεριά, στοιχεία αιθέρια, και στη στερεότητα της γης, απ’την άλλη. Κατ’αναλογία, το νερό είναι ο μεσολαβητής ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο, στο διφορικό ρεύμα του θετικού και του αρνητικού, της δημιουργίας και της καταστροφής. Οι μύθοι του Χάροντα και της Οφηλίας συμβολίζουν το τελευταίο ταξίδι. Ο θάνατος ήταν ο πρώτος ναύτης.

Το «διάφανο βάθος», εκτός από άλλα νοήματα, έχει ειδικά την έννοια της επικοινωνίας ανάμεσα στο επιφανειακό και στο αβυσσαλέο. Μπορούμε, λοιπόν, να πούμε πως το νερό διασχίζει τις δύο αυτές εικόνες. Ο Γκαστόν Μπασελάρ ξεχωρίζει πολλά διαφορετικά χαρακτηριστικά των νερών και απ’αυτά προέρχονται άλλοι δευτερεύοντες συμβολισμοί που εμπλουτίζουν το κύριο νόημα που αναφέραμε. Αυτές οι δευτερεύουσες έννοιες δεν είναι τόσο σύμβολα καθ’αυτά όσο μία μορφή γλώσσας που εκφράζει τις μεταλλαγές αυτού του στοιχείου που «πάντα ρέει». Ο Μπασελάρ αναφέρει: καθαρά νερά, εαρινά νερά, τρεχούμενα νερά, λιμνάζοντα, νερά γλυκά και αλμυρά, αντανακλαστικά, εξαγνισμού, βαθιά και καταιγιστικά νερά.

Έτσι, αν πάρουμε το νερό σα σύμβολο του συλλογικού ή ατομικού ασυνειδήτου ή σαν ένα στοιχείο μεσολαβητικό και διαλυτικό, είναι προφανές πως αυτός ο συμβολισμός είναι μία έκφραση του δυναμισμού της ψυχής και των αγώνων του ψυχικού βάθους, να βρει έναν τρόπο να αρθρώσει ένα άμεσο και κατανοητό μήνυμα στη συνείδηση. Απ’το άλλο μέρος, δευτερεύοντες συμβολισμοί προέρχονται από συναφή αντικείμενα, όπως δοχεία νερού, καθώς και από τρόπους χρήσης του νερού, νήψιμο, μπάνιο, αγιασμός κ.τ.λ. Υπάρχει επίσης ένας σημαντικός συμβολισμός που σχετίζεται με τη «στάθμη» των νερών, με τη σημασία ανάμεσα στο φυσικό ύψος και στην απόλυτη ηθική.

theofaneia-foto4

Γι’αυτό στο κήρυγμα του Ασσαπουράμ ο Βούδας μπόρεσε να χρησιμοποιήσει τη λίμνη του βουνού -που τα διάφανα νερά της φανερώνουν το βυθό με τα στρείδια, την άμμο και τα ψάρια- σαν την οδό της σωτηρίας. Είναι προφανές πως αυτή η λίμνη ανήκει στα «ανώτερα νερά», σε μία απ’τις ειδικές τους ιδιότητες, μία άλλη είναι τα σύννεφα. Επίσης στο «Le transformazioni», του Ludovico Dolce, βλέπουμε ένα μυστικιστικό ήρωα να γέρνει πάνω απ’το γαλήνιο καθρέπτη των νερών μίας δεξαμενής, σαν αντίθεση στην εικόνα του «καταραμένου κυνηγού», που αενάως τρέχει πίσω από το θήραμά του, σύμβολο της στοχαστικής δραστηριότητας, ψυχική κατάσταση sattva της γιόγκα και της τυφλής εξωτερικευμένης δραστηριότητας του ψυχικού βαθμού rajas.

Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

Τέλος, τα ανώτερα και κατώτερα νερά βρίσκονται σε επικοινωνία, μέσα απ’τη διαδικασία της βροχής, συνέλιξη, και της ατμοποίησης, ανέλιξη. Εδώ υπεισέρχεται το στοιχείο φωτιά σαν μετριαστής των νερών και για αυτό ο ήλιος, πνεύμα, κάνει να εξατμίζεται το νερό της θάλασσας, εξαγνίζει τη ζωή. Το νερό συμπυκνώνεται σε σύννεφα και επιστρέφει στη γη σε μορφή γονιμοποιούσας βροχής που η διπλή αρετή της προέρχεται από τον υδάτινο και ουράνιο χαρακτήρα της.

Ο Λάο-Τσε ασχολήθηκε πολύ μ’αυτό το κυκλικό φαινόμενο μετεωρολογικής υπόστασης που είναι ταυτόχρονα φυσικό και πνευματικό, πάνω σ’αυτό είπε: «Το νερό δε σταματά ούτε νύχτα ούτε μέρα. Αν κυκλοφορεί στα ύψη, προκαλεί τη βροχή και τη δροσιά. Αν κυκλοφορεί κάτω σχηματίζει τα ποτάμια και τους χείμαρρους. Το νερό πρωτεύει στις ενέργειες του Καλού. Αν του βάλεις εμπόδιο ένα φράγμα, σταματάει. Αν του ανοίξεις ένα δρόμο, περνάει από εκεί. Γι’αυτό λένε πως δεν παλεύει. Ωστόσο τίποτα δεν το φτάνει στη δύναμή του να σπάσει το σκληρό και το ακατάβλητο.».

Στον καταστροφικό χαρακτήρα των μεγάλων κατακλυσμών, δεν αλλάζει ο συμβολισμός των νερών, απλώς μόνο υποτάσσεται στον κυριαρχικό συμβολισμό της καταιγίδας. Το ίδιο συμβαίνει και στο χαρακτήρα των μεγάλων κατακλυσμών όπου κυριαρχεί η ρέουσα ιδιότητα του νερού, όπως και στις σκέψεις του Ηράκλειτου. Δεν είναι τα νερά του ποταμού όπου σ’αυτά «δις ουκ εμβαίνεις» γιατί καινούργιο νερό πέφτει συνεχώς πάνω σου, αλλά η ιδέα της κυκλοφορίας, της κοίτης και του στοιχείου που κινείται αμετάκλητα προς τα εμπρός.

Κατά τον Έβολα, στο «La tradizione ermetica»: «Χωρίς το θείο δώρο δεν επιζεί», είπε ο πάπας Ζώσιμος. Απ’το άλλο μέρος, ανάμεσα στα σύμβολα θηλυκού χαρακτήρα υπάρχουν μερικά που εμφανίζονται στην καταγωγή των νερών -μητέρα, ζωή-, έτσι: Μάνα γη, Μητέρα των υδάτων, Πέτρα, Σπηλιά, Μητρικός οίκος, Νύχτα, Οικία του βάθους, Οικία της δύναμης κ.τ.λ. Η λέξη «θείο» ας μη μας εξαπατά. Το νερό συμβολίζει το νερό πάνω στη γη, τη φυσική ζωή, ποτέ τη μεταφυσική.

ΟΙ ΠΡΟΕΚΤΑΣΕΙΣ

Σκεφτείτε τώρα αυτό που γίνεται σε μία βάπτιση ή, πιο απλά, όταν πλένεστε στο ντους, τρέχει το νερό σε όλο σας το σώμα, ακόμα όταν βυθίζετε, ασυναίσθητα, όλο σας το σώμα στη θάλασσα. Όλα αυτά τα στοιχεία, σα μυθολογικά-αφηγηματικά, συνυπάρχοντα απ’το παρελθόν και στο παρόν μας δημιουργούν ασυνείδητα διάφορες εικόνες που έχουν να κάνουν, λίγο ή πολύ, με αυτές τις λειτουργίες του νερού και της φωτιάς που προαναφέραμε.

theofaneia foto5

Τι συμβαίνει όμως όταν σπάει η σύνδεση των προχριστιανικών και των χριστιανικών θεωρήσεων; Αυτό που μπορούμε να δούμε είναι η σχάση της πνευματικής ουσίας του ανθρώπου που δεν μπορεί να ξέρει τι ακριβώς γίνεται κατά την τελετή των Θεοφανείων. Κατά συνέπεια, με αυτές τις συνθήκες, δεν μπορούμε να τα χαρακτηρίζουμε «άγια», αυτό το χαρακτηρισμό θα πάρουν όταν συνδεθούν με τα προγενέστερα στοιχεία και πάρουν τη θέση τους στην παγκόσμια θεοσοφία.

Εκφράσεις όπως «ας μας φωτίσει η ευλογία» είναι λαϊκές και είτε απ’την παράδοση είτε με ασυνείδητο τρόπο έρχονται στο λόγο του σύγχρονου ανθρώπου όταν αφεθεί να βιώσει αυτό που βλέπει. Στην περίπτωση ακριβώς των Θεοφανείων ο σταυρός, που είναι ένα άλλο ιερό σύμβολο, πετιέται στο νερό, είναι αγιασμένος σαν τέτοιος και, σαν να είχε εκτοξευθεί απ’τον ουρανό, όπως το φως ή η λάμψη του κεραυνού, αγιάζει τα νερά, τα οποία, με τη σειρά τους, αγιάζουν το χώμα, τη φύση, τα φυτά, την τροφή και τελικά, με έναν ανιμαστικό τρόπο, τον ίδιο τον άνθρωπο (βλ. την εργασία του Φρόυντ για τα τοτέμ και τα ταμπού).

Έτσι καταλαβαίνουμε τι ακριβώς γίνεται στα Θεοφάνεια, στον αγιασμό και στη βάπτιση, τελετές που υπήρχαν από αρχαιοτάτων ετών στην τελετουργία του ανθρώπου. Αν αυτό δεν γίνει αντιληπτό και αν δε βιωθεί τότε αυτή η θρησκευτική τελετή χάνει το νόημά της, εκχυδαΐζεται και δεν μπορεί να λειτουργήσει έτσι όπως προβλέπεται απ’το χριστιανικό τυπικό. Ο άνθρωπος είναι παθητικός καταναλωτής ιδεών και όχι αναδημιουργός της ιδέας, δεν είναι κατ’εικόνα και ομοίωση του Θεού, αλλά συνεχώς απομακρύνεται απ’αυτόν.

Γιάννης Φραγκούλης

Για το συμβολισμό του Ήλιου και το συσχετισμό του με το Χριστό βλέπε το σχετικό άρθρο


'ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ' has no comments

Be the first to comment this post!

Would you like to share your thoughts?

Your email address will not be published.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Thessalonikinfo - 2019